آن خوانده مىشود مستجاب است . البته در اينجا نكته اى است كه نبايد از نظر دور داشت ، و آن اينكه خداى تعالى وعده * ( « أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ » ) * خود را مقيد كرده به قيد * ( « إِذا دَعانِ . . . » ) * ، و چون اين قيد چيزى زائد بر مقيد نيست ، مىفهماند كه دعا بايد حقيقتا دعا باشد ، نه اينكه مجازا و صورت آن را آوردن ، آرى وقتى مىگوئيم : ( به سخن ناصح گوش بده وقتى تو را نصيحت مىكند ) ، و يا ( عالم را در صورتى كه عالم باشد احترام كن ) منظورمان اين است كه آن نصيحتى را بايد گوش داد كه متصف به حقيقت خيرخواهى باشد . و آن عالمى را بايد احترام كرد كه حقيقتا عالم باشد يعنى به علم خود عمل كند ، جمله : * ( ( إِذا دَعانِ ) ) * نيز همين را مىفهماند ، كه وعده اجابت هر چند مطلق و بىقيد و شرط است ، اما اين شرط را دارد كه داعى حقيقتا دعا كند ، و علم غريزى و فطريش منشا خواسته اش باشد ، و خلاصه قلبش با زبانش موافق باشد ، چون دعاى حقيقى آن دعائى است كه قبل از زبان سر ، زبان قلب و فطرت كه دروغ در كارش نيست آن را بخواهد نه تنها زبان سر ، كه به هر طرف مىچرخد ، به دروغ و راست و شوخى و جدى و حقيقت و مجاز . به همين جهت است كه مىبينيد خداى تعالى تمامى حوائج انسانى را هر چند كه زبان درخواست آن را نكرده باشد سؤال ناميده ، و فرموده : « وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوه ، وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّه لا تُحْصُوها إِنَّ الإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ » « 1 » . كه به حكم اين آيه انسانها در نعمتهايى هم كه نه تنها به زبان سر درخواستش را نكرده‌اند ، بلكه از شمردنش هم عاجزند ، داعى و سائلند ، چيزى كه هست به زبان فطرت و پيشين خود دعا و سؤال مىكنند ، چون ذات خود را محتاج و مستحق مىيابند ، و نيز فرموده : « يَسْئَلُه مَنْ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ » « 2 » و دلالت اين آيه بر آنچه گفتم ظاهرتر و واضحتر است . پس سؤال فطرى از خداى سبحان هرگز از اجابت تخلف ندارد ، در نتيجه دعائى كه مستجاب نمىشود و به هدف اجابت نمىرسد ، يكى از دو چيز را فاقد است و آن دو چيز همان است كه در جمله : * ( « دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ » ) * ، به آن اشاره شده . اول اين است كه دعا دعاى واقعى نيست ، و امر بر دعا كننده مشتبه شده ، مثل كسى كه اطلاع ندارد خواسته اش نشدنى است ، و از روى جهل همان را درخواست مىكند ، يا كسى

--> ( 1 ) و آنچه را كه درخواست كرده‌ايد به شما داده ، و اگر نعمتهاى خدا را بشماريد تا به آخرش نمىرسيد ، به درستى كه آدميان ستمپيشه و كفرانگرند . « سوره ابراهيم آيه 34 » . ( 2 ) همه آنان كه در آسمانها و زمينند از او درخواست مىكنند ، هر روز او در كارى است . « سوره الرحمن آيه 29 »